Gent Üniversitesi’nden İsrail Protestosu: AB Projesinden Çekilme Kararı

Belçika’nın köklü yükseköğretim kurumlarından Gent Üniversitesi, bir Avrupa Birliği (AB) araştırma projesinde İsrailli bir kurumla ortaklık yapılmasını gerekçe göstererek projeden çekilme kararı aldı. Anadolu Ajansı’nın (AA) duyurduğu gelişme, akademik çevrelerde ve uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı. Karar, özellikle İsrail-Filistin çatışması bağlamında yükselen Boykot, Tecrit ve Yaptırım (BDS) hareketinin Avrupa üniversitelerindeki etkisini bir kez daha gözler önüne serdi. Gent Üniversitesi’nin bu adımı, yalnızca Belçika’da değil, tüm Avrupa’da akademik etik, araştırma özgürlüğü ve siyasi duruş arasındaki hassas dengeyi sorgulatan önemli bir örnek teşkil ediyor.

Gent Üniversitesi’nin Çekilme Kararının Arka Planı

Gent Üniversitesi’nin AB projesinden çekilme kararı, doğrudan proje ortağı olan İsrailli bir araştırma kurumunun varlığına dayanıyor. Üniversite yönetimi, bu ortaklığın kurumsal etik ilkeleriyle bağdaşmadığını ve özellikle son dönemde İsrail’in Filistin topraklarındaki politikalarına yönelik artan eleştirilerin, böyle bir işbirliğini sürdürülemez hale getirdiğini belirtti. Kararın hemen ardından üniversite içinden ve dışından gelen tepkiler, konunun ne kadar hassas olduğunu ortaya koydu.

AB’nin Horizon Europe programı kapsamında finanse edilen proje, iklim değişikliği ve sürdürülebilir enerji gibi küresel öneme sahip bir alanı hedefliyordu. Ancak Gent Üniversitesi’nin projenin bilimsel değerinden çok, ortaklığın siyasi ve etik boyutuna odaklanması dikkat çekti. Üniversite yönetimi, yaptığı yazılı açıklamada, “Akademik işbirliklerimizin insan hakları ve uluslararası hukukla uyumlu olmasını bir öncelik olarak görüyoruz. Mevcut durumda bu projede yer almanın, kurumsal duruşumuzla çeliştiğine karar verdik” ifadelerine yer verdi.

Bu karar, Gent Üniversitesi’nin daha önce de İsrail ile akademik bağları sorgulayan bir geçmişe sahip olmasıyla da bağlantılı. 2021 yılında üniversite senatosu, İsrail’in işgal altındaki Filistin topraklarındaki üniversitelerle yapılan ortak projelerin etik incelemeden geçirilmesi yönünde bir önergeyi tartışmış, ancak o dönemde net bir karar alınmamıştı. Şimdi ise somut bir proje üzerinden harekete geçilmesi, üniversitenin bu konudaki hassasiyetinin arttığını gösteriyor.

Projenin Kapsamı ve İsrailli Ortağın Kimliği

Projenin tam adı ve İsrailli ortağın hangi kurum olduğu henüz kamuoyuyla paylaşılmış değil. Ancak edinilen bilgilere göre, proje AB’nin çerçeve programı Horizon Europe kapsamında destekleniyor ve 2024 yılında başlaması planlanıyordu. Proje konsorsiyumunda Belçika, Almanya, Hollanda ve İsrail’den toplam yedi kurum yer alıyordu. Gent Üniversitesi’nin çekilmesiyle projenin geleceği şimdilik belirsizliğini koruyor. AB Komisyonu, bu tür durumlarda ortakların yeniden yapılandırılmasına izin verse de sürecin proje takvimini etkileyebileceği belirtiliyor.

Akademik Boykot Tartışmaları Bağlamında Kararın Önemi

Gent Üniversitesi’nin bu adımı, aslında daha geniş bir tartışmanın parçası: Akademik boykot ve etik işbirliği. BDS hareketinin akademik boykot ayağı, İsrail’deki üniversitelerle işbirliği yapılmasını, İsrail’in Filistin topraklarındaki politikalarına meşruiyet kazandırdığı gerekçesiyle eleştiriyor. Avrupa’da birçok üniversite bu çağrılara yanıt vermiş, bazıları İsrail kurumlarıyla anlaşmaları askıya alırken bazıları ise akademik özgürlüğü gerekçe göstererek işbirliklerini sürdürmüştü.

Gent Üniversitesi’nin kararı, diğer Avrupa üniversiteleri için de bir referans teşkil edebilir. Özellikle Almanya ve Fransa’daki pek çok üniversite, İsrail ile akademik bağlarının boykot edilmesi konusunda bölünmüş durumda. Almanya’da bazı üniversiteler, “akademik özgürlük” ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalarak herhangi bir boykotu reddederken, Belçika ve İrlanda gibi ülkelerde bu tür kararlar daha sık görülüyor. Gent Üniversitesi’nin çekilmesi, AB fonlu projelerde ortaklık koşullarının yeniden değerlendirilmesi gerektiğine dair bir tartışmayı da beraberinde getirebilir.

BDS Hareketi ve Avrupa’daki Yansımaları

Boykot, Tecrit ve Yaptırım hareketi, 2005 yılında Filistin sivil toplum kuruluşları tarafından başlatıldı ve İsrail’e uluslararası baskı yapmayı hedefliyor. Hareketin akademik boykot ayağı, İsrail üniversiteleriyle yapılan araştırma işbirliklerinin, değişim programlarının ve konferansların durdurulmasını savunuyor. Bugüne kadar Norveç, İrlanda, İspanya ve Belçika’daki birçok üniversite BDS çağrılarına yanıt verdi. Örneğin, 2023’te İspanya’daki Barcelona Üniversitesi, İsrail ile tüm akademik işbirliklerini askıya aldığını duyurdu. Norveç’teki Oslo Üniversitesi ise benzer bir kararı 2022’de gündemine almış ancak oylamada reddedilmişti.

Gent Üniversitesi’nin kararı, bu hareketin Avrupa’daki en somut örneklerinden biri olarak kayıtlara geçti. Üniversitenin aldığı bu pozisyon, özellikle öğrenci ve akademisyenler arasında büyük destek bulurken, bazı çevrelerde de eleştirilerle karşılandı. Eleştirenler, akademik boykotun bilimsel alışverişi engellediğini ve araştırma özgürlüğünü kısıtladığını savunuyor. Ancak kararın savunucuları, insan hakları ihlallerinin sürdüğü bir ortamda akademik işbirliğinin etik olamayacağına dikkat çekiyor.

Kararın Türk Öğrenciler ve Türkiye-Belçika Akademik İlişkilerine Etkisi

Belçika, yükseköğretim kalitesi ve uluslararası öğrenciye sunduğu imkanlarla Türk öğrenciler için cazip bir destinasyon. Özellikle Gent Üniversitesi, İngilizce programları ve araştırma olanaklarıyla Türkiye’den gelen öğrenciler arasında popüler. Resmi verilere göre Belçika’da eğitim gören Türk öğrenci sayısı yaklaşık 2.500-3.000 civarında. Bunun yaklaşık 400-500’ü Gent Üniversitesi’nde öğrenim görüyor.

**Bu kararın Türk öğrenciler üzerinde doğrudan bir etkisi olması beklenmiyor.** Öğrencilerin mevcut eğitim programları, bu tür bir proje çekilmesinden etkilenmeyecek. Ancak karar, üniversitenin etik duruşunu netleştirmesi açısından önemli. Türk öğrenciler, bu tür tartışmaların parçası olarak akademik etik ve siyasi duruş konularında daha bilinçli bir ortamda eğitim alma fırsatı buluyor.

Öte yandan, Türkiye’den Belçika’ya yapılan akademik başvurularda, üniversitelerin uluslararası itibarı ve etik pozisyonları giderek daha fazla önemseniyor. Gent Üniversitesi’nin bu kararı, Türk öğrenci adayları arasında üniversitenin “etik duruşu yüksek bir kurum” olarak algılanmasını güçlendirebilir. Ancak bunun, öğrenci tercihlerinde belirleyici bir faktör olup olmayacağı zamanla görülecek.

Belçika’da Eğitim Alan Türk Öğrenci Profili

YÖK’ün 2023 verilerine göre, Belçika’daki Türk öğrencilerin çoğunluğu mühendislik, sosyal bilimler ve işletme alanlarında lisansüstü eğitim alıyor. Özellikle Gent, Leuven ve Brüksel Üniversitesi en çok tercih edilen kurumlar arasında. Belçika hükümeti, uluslararası öğrenciler için çeşitli burs programları sunuyor; Türk öğrenciler de bu programlardan yararlanabiliyor. Gent Üniversitesi’nin almış olduğu bu etik karar, potansiyel başvuru sahiplerinin gözünde üniversitenin itibarını artırabilir.

AB Fonlu Projelerde Etik Kriterler: Karşılaştırmalı Bir Bakış

AB, Horizon Europe gibi büyük araştırma fonlamalarında ortaklık koşullarını belirlerken bilimsel mükemmeliyetin yanı sıra etik ilkeleri de gözetiyor. Ancak bu etik ilkelerin ne kadar bağlayıcı olduğu tartışmalı. Aşağıdaki tablo, farklı Avrupa ülkelerindeki üniversitelerin İsrail ile işbirliği konusundaki tutumlarını özetliyor:

Görüldüğü gibi Avrupa’da İsrail ile akademik işbirliği konusunda bir fikir birliği yok. Gent Üniversitesi’nin kararı, bu tartışmaları yeniden alevlendirecek nitelikte. AB Komisyonu’nun, fonladığı projelerde ortaklık koşullarını etik ilkeler temelinde yeniden düzenlemesi gündeme gelebilir. Özellikle Avrupa Parlamentosu’nda Filistin yanlısı grupların bu yöndeki talepleri artıyor.

Sonuç ve Değerlendirme

Gent Üniversitesi’nin bir AB projesinden İsrailli ortak nedeniyle çekilmesi, yalnızca bir üniversitenin kurumsal kararı olmanın ötesinde, küresel akademik etik tartışmalarının somut bir yansımasıdır. Bu karar, bilimsel işbirliğinin sınırlarının nerede çizilmesi gerektiği sorusunu gündeme taşıyor. Akademik özgürlük ile insan hakları arasında bir denge kurmak zorunda kalan üniversiteler, bu tür kararlarla hem kurumsal itibarlarını hem de öğrenci ve akademisyenlerinin beklentilerini yönetmeye çalışıyor.

Türk öğrenciler için bu gelişme, Belçika’da eğitim almanın getirdiği fırsatların yanı sıra, etik sorumlulukları da hatırlatıyor. Gent Üniversitesi’nin bu duruşu, özellikle uluslararası ilişkiler, siyaset bilimi ve hukuk gibi alanlarda eğitim alan öğrenciler için önemli bir vaka çalışması niteliği taşıyor.

Uzun vadede, bu kararın diğer Avrupa üniversitelerine de ilham vermesi ve AB’nin fonlama politikalarında etik kriterlerin daha sıkı uygulanmasına yol açması mümkün. Ancak her üniversitenin kendi iç dinamikleri ve siyasi iklimi farklı olduğu için, bu tür kararların yaygınlaşması zaman alacak. Şimdilik Gent Üniversitesi, etik duruşunu net bir şekilde ortaya koyarak akademik dünyada tartışma yaratan bir adım atmış oldu. Bu adım, ilerleyen dönemde benzer kararlar için bir mihenk taşı olarak anılabilir.